Cân bằng axit – kiềm trong cơ thể: Sự thật khoa học hay hiểu lầm phổ biến?

Trong những năm gần đây, khái niệm cân bằng axit – kiềm trong cơ thể được lan truyền rộng rãi, đặc biệt trong các cộng đồng sức khỏe, dinh dưỡng và quảng cáo nước kiềm/ion kiềm. Nhiều người tin rằng việc uống nước kiềm sẽ điều chỉnh pH cơ thể, “kiềm hóa máu” và mang lại nhiều lợi ích sức khỏe. Tuy nhiên, sự thật khoa học có ủng hộ điều này hay không?

Bài viết này phân tích cơ chế pH trong cơ thể, vai trò hệ đệm pH, và đánh giá dựa trên kết quả nghiên cứu khoa học – nhằm phân biệt giữa hiểu đúng và hiểu sai phổ biến.

1. pH là gì và vai trò sinh học của pH trong cơ thể

pH là thước đo nồng độ ion hydro (H⁺) trong một dung dịch, cho biết môi trường đó axit hay kiềm:

• pH < 7: axit

• pH = 7: trung tính

• pH > 7: kiềm

Trong cơ thể, khác nhau ở từng nhóm mô:

• Máu: ~7.35-7.45 – hẹp và quan trọng nhất

• Dạ dày: ~1.5–3.5 (rất axit để tiêu hóa)

• Ruột: ~6-7.4

• Nước tiểu: dao động lớn, tùy chế độ ăn uống

Các chỉ số pH khác nhau là điều bình thường và cần thiết cho chức năng sinh lý của từng cơ quan. Sai lệch nhỏ trong pH máu có thể dẫn tới rối loạn nghiêm trọng.

2. Cơ chế cân bằng pH trong cơ thể

Cơ thể duy trì pH ổn định nhờ 3 cơ chế chính:

a. Hệ đệm bicarbonate – carbonic

• Đây là hệ đệm chính trong máu, giúp trung hòa acid và giữ pH ổn định thông qua các phản ứng hóa học nội sinh.

b. Phổi và hô hấp

• Điều chỉnh lượng CO₂ thải ra, ảnh hưởng trực tiếp đến cân bằng acid-base trong máu.

c. Thận

• Bài tiết ion H⁺ và tái hấp thu bicarbonate theo nhu cầu, tạo ra nước tiểu có pH thay đổi rõ rệt.

Nhờ những cơ chế này, pH máu của người khỏe mạnh hầu như không bị điều chỉnh bởi thực phẩm hay nước uống.

3. Uống nước kiềm có thay đổi pH máu không? Khoa học nói gì

Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là nước kiềm tác động trực tiếp lên pH máu. Thực tế:

• Cơ thể duy trì pH máu ổn định chặt chẽ nhờ hệ đệm, phổi và thận.

• Không có bằng chứng khoa học mạnh cho thấy uống nước kiềm có thể làm pH máu thay đổi đáng kể ở người khỏe mạnh.

• Việc uống nước kiềm thường chỉ ảnh hưởng đến pH nước tiểu, không phải pH máu.

Các chuyên gia y tế lẫn các nguồn tin đáng tin cậy như Mayo Clinic cũng khẳng định không có bằng chứng rõ ràng chứng minh nước kiềm giúp “kiềm hóa cơ thể” theo nghĩa tăng pH máu.

4. Các nghiên cứu khoa học về nước kiềm và sức khỏe

Mặc dù không chứng minh nước kiềm thay đổi pH máu, có những nghiên cứu thử nghiệm về tác động của nước kiềm đến một số biến số sinh lý khác:

4.1. Nghiên cứu tổng quan về nước kiềm

Một bài tổng quan hệ thống (systematic review) đánh giá 11 nghiên cứu cho thấy tiêu chí đánh giá đa dạng, trong đó các biến số như:

• Hydrat hóa

• Cân bằng acid-base

• Đường huyết

• Lipid máu

• Triệu chứng tiêu hóa

cho thấy kết quả tích cực ở nhiều khía cạnh nhưng mức độ bằng chứng không đồng nhất và cần nghiên cứu sâu hơn.

4.2. Ảnh hưởng đến microbiota và glucose

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (cross-over) so sánh nước kiềm (~pH 9) và nước trung tính (~pH 7) trong 2 tuần ở người cho thấy:

• Không khác biệt rõ rệt về đa dạng microbiota ruột

• Một số thay đổi về glucose huyết tương được quan sát nhưng chưa đủ để kết luận mạnh mẽ.

4.3. Hiệu quả đối với tiêu hóa (dyspepsia)

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, đôi mù cho thấy uống nước kiềm điện giải điện hóa có thể ảnh hưởng đến triệu chứng khó tiêu chức năng (functional dyspepsia), nhưng cơ chế vẫn cần xác định rõ.

4.4. Tác động trong thể thao

Một số nghiên cứu cho thấy nước kiềm có thể giúp:

• cải thiện phản ứng acid metabolic sau tập thể dục

• hỗ trợ hiệu suất anaerobic trong vận động viên

Nhưng những kết quả này thường dùng trong bối cảnh nghiên cứu thể thao chuyên sâu, không đại diện cho dân số chung.

4.5. Nghiên cứu ở nhóm đặc thù

Một nghiên cứu đối chiếu ở phụ nữ sau mãn kinh cho thấy uống nước kiềm có liên quan đến một số biến số chuyển hóa và sức khỏe như đường huyết thấp hơn, huyết áp diastolic thấp hơn và sức mạnh cơ tay cao hơn; tuy nhiên, mối quan hệ nhân quả vẫn còn chưa chắc chắn và cần nghiên cứu sâu hơn.

5. Hiểu đúng và giới hạn của nước kiềm

Không có thần thánh hóa

• Không có nghiên cứu khoa học mạnh chứng minh nước kiềm có thể ngăn ngừa hoặc chữa bệnh nghiêm trọng như ung thư.

Có thể có lợi ở một số ngữ cảnh cụ thể

• Hỗ trợ tự bù nước

• Giảm cảm giác khó tiêu (ở một số người)

• Góp phần nhỏ trong lối sống lành mạnh
  Những tác động trên là tác động gián tiếp, không phải magic change pH máu.

Tìm hiểu thêm Nước kiềm phù hợp với những ai dưới góc nhìn khoa học tại đây

Định kiến và quảng cáo sai lệch cần thận trọng

Các tuyên bố về “kiềm hóa cơ thể” hay “chống lão hóa thần kỳ” hiện tại không được hỗ trợ bởi bằng chứng lâm sàng mạnh; người tiêu dùng nên trao đổi với chuyên gia y tế trước khi xem nước kiềm là giải pháp chữa bệnh.

6. Kết luận

• pH máu được điều chỉnh bởi hệ thống phức tạp của cơ thể, không thể thay đổi bền vững bằng nước uống hay thực phẩm đơn lẻ.

• Uống nước kiềm không làm thay đổi pH máu, nhưng có thể có một số tác động nhỏ tích cực đối với hydrat hóa, tiêu hóa và một số chỉ số chuyển hóa trong các nghiên cứu nhỏ lẻ.

• Hiểu đúng – không phóng đại – mới là cách tiếp cận khoa học và an toàn khi đánh giá lợi ích của nước kiềm.

Nguồn bài viết

• Fenton, T. R., Lyon, A. W., Eliasziw, M., Tough, S. C., & Hanley, D. A. (2009).
  Meta-analysis of the effect of the acid-ash hypothesis of osteoporosis on calcium balance.
  Journal of Bone and Mineral Research, 24(11), 1835–1840.
  https://doi.org/10.1359/jbmr.090515

• Schwalfenberg, G. K. (2012).
  The alkaline diet: Is there evidence that an alkaline pH diet benefits health?
  Journal of Environmental and Public Health, 2012, 727630.
  https://doi.org/10.1155/2012/727630

• Remer, T., & Manz, F. (1995).
  Potential renal acid load of foods and its influence on urine pH.
  Journal of the American Dietetic Association, 95(7), 791–797.
  https://doi.org/10.1016/S0002-8223(95)00219-7

• Heil, P. (2010).
  Acid-base balance and hydration status following consumption of mineral-based alkaline bottled water.
  Journal of the International Society of Sports Nutrition, 7(1), 29.
  https://doi.org/10.1186/1550-2783-7-29

• Watanabe, T., Kishikawa, Y., Shirai, W., et al. (2017).
  Influence of alkaline ionized water on gastric acid secretion.
  World Journal of Gastroenterology, 23(36), 6581–6588.
  https://doi.org/10.3748/wjg.v23.i36.6581

• Koufman, J. A., & Johnston, N. (2012).
  Potential benefits of pH 8.8 alkaline drinking water as an adjunct in the treatment of reflux disease.
  Annals of Otology, Rhinology & Laryngology, 121(7), 431–434.
  https://doi.org/10.1177/000348941212100702

• Mayo Clinic Staff. (2022).
  Alkaline water: Is it better than regular water?
  Mayo Clinic.
  https://www.mayoclinic.org

• Forbes Health Editorial Team. (2023).
  Does alkaline water really improve your health?
  Forbes Health.